Klanken veranderen vaak een beetje wanneer ze naast andere klanken staan of aan het einde van een woord komen te staan. Taalkundigen noemen zulke veranderingen fonologische processen. Deze processen gelden in principe voor alle moedertaalsprekers van het Nederlands.

Eindklankverharding

In het Nederlands worden sommige stemhebbende medeklinkers aan het einde van een woord stemloos uitgesproken. Het gaat om /b/, /d/, /v/, /z/ en /ɣ/. De spelling blijft hetzelfde, maar de uitspraak verandert.

  • hond → uitgesproken als /hɔnt/ (niet /hɔnd/)
  • heb → uitgesproken als /hɛp/ (niet /hɛb/)
  • web → uitgesproken als /wɛp/
  • bad → uitgesproken als /bɑt/

De spelling laat vaak de onderliggende klank zien, niet de vorm die je hoort aan het woordslot. Dat zie je terug wanneer er een uitgang achter komt. In honden bijvoorbeeld wordt de /d/ gevolgd door een klinker: /hɔndə/. De medeklinker staat dan niet meer aan het einde van het woord en blijft stemhebbend.

Assimilatie

Bij assimilatie past een klank zich aan aan een naastliggende klank. Twee opeenvolgende klanken worden zo meer op elkaar gaan lijken. In het Nederlands zijn vooral stemassimilatie en nasaalassimilatie belangrijk.

Stemassimilatie

Bij stemassimilatie neemt de eerste medeklinker in een groep de eigenschap stemhebbend of stemloos over van de tweede. Daardoor spreek je de combinatie als één vloeiende reeks uit.

  • zakdoek → /zɑɡduk/ (de /k/ wordt /ɡ/ door invloed van de stemhebbende /d/)
  • handdoek → vaak /hɑnduk/ in plaats van /hɑndduk/ (er is zowel stemassimilatie als vereenvoudiging van de medeklinkercluster)
  • heb jij → in spreektaal /hɛp jɛi/ (de /b/ wordt /p/ door eindklankverharding aan het woordeinde)

Nasaalassimilatie

Bij nasaalassimilatie past de neusklinker /n/ zich aan aan de plaats van articulatie van de volgende medeklinker. De klank blijft nasaal, maar wordt voor de lip- of keelmedeklinker beter uitspreekbaar.

  • onbekend → de /n/ klinkt als /m/ voor de /b/: /ɔmbəkɛnt/
  • ongeluk → de /n/ klinkt als /ŋ/ voor de velare /ɡ/: /ɔŋɣəlʏk/

Sjwaprocessen

De sjwa, genoteerd als /ə/, is de meest voorkomende onbeklemtoonde klinker in het Nederlands. In bepaalde situaties kan deze klinker wegvallen, vooral in snelle spreektaal, of juist worden ingevoegd om een moeilijke medeklinkercombinatie te vergemakkelijken.

Wegval van sjwa

  • even → in zorgvuldige uitspraak /eːvən/, maar in snelle spraak vaak /eːvn̩/
  • aardig → standaard /aːrdəx/, maar snel uitgesproken /aːrdx/

Invoeging van sjwa

  • melk → in sommige dialecten /mɛlək/ (een extra /ə/ tussen /l/ en /k/)

Degeminatie (samentrekking van dubbele klanken)

Wanneer bij samenstellingen of afleidingen twee identieke medeklinkers naast elkaar komen te staan, worden ze meestal als één lange klank uitgesproken. Dit heet degeminatie: een dubbele medeklinker wordt in de uitspraak als één medeklinker gerealiseerd.

  • gras + strook → grasstrip → /ɣrɑstrip/ (niet twee keer /s/ achter elkaar)
  • bod + dag → geschreven als booddag, maar met één hoorbare /d/

Lees ook

Verder lezen