Sociolinguïstiek: taal in de samenleving
De sociolinguïstiek onderzoekt hoe taal wordt gebruikt door mensen en hoe taal varieert tussen individuen, groepen en regio’s. Daarbij staan niet alleen de kenmerken van een taal centraal, maar vooral de relatie tussen taal en maatschappij.
Iedere spreker gebruikt taal op een eigen manier. Deze persoonlijke taalvariant wordt een idiolect genoemd. Een idiolect ontstaat door een combinatie van opvoeding, omgeving, opleiding, leeftijd en persoonlijke ervaringen. Geen twee mensen spreken een taal precies hetzelfde.
Wanneer een groep mensen opvallende kenmerken deelt in uitspraak, woordenschat, grammatica of zinsbouw, spreken taalkundigen van een dialect. De groep die deze taalvariant gebruikt vormt een taalgemeenschap (speech community). Anders dan vaak wordt gedacht, spreekt iedereen een dialect. Ook de standaardtaal is vanuit taalkundig oogpunt een dialect: zij heeft alleen een bijzondere maatschappelijke functie gekregen.
Dialecten en accenten
Dialecten kunnen op alle niveaus van de taal van elkaar verschillen. Sommige verschillen zijn hoorbaar in de uitspraak (fonetiek en fonologie), andere hebben betrekking op woordvorming (morfologie), zinsbouw (syntaxis) of woordenschat (lexicale semantiek). Wanneer uitsluitend de uitspraak verschilt, spreken we van een accent. Een accent is dus slechts één onderdeel van een dialect.
In Nederland zijn daarvan talloze voorbeelden te vinden. De uitspraak van de zachte g in Noord-Brabant en Limburg verschilt duidelijk van de harde g in het westen en noorden van het land. Ook woordgebruik varieert per regio. Waar de één spreekt over patat, gebruikt een ander het woord friet. Zulke verschillen zijn geen fouten, maar natuurlijke varianten binnen dezelfde taal.
Wanneer is iets een taal?
Vaak kunnen sprekers van verschillende dialecten elkaar zonder grote moeite begrijpen. Dan is sprake van wederzijdse verstaanbaarheid (mutual intelligibility). Traditioneel worden zulke dialecten beschouwd als varianten van één taal.
Toch is de grens tussen een taal en een dialect lang niet altijd duidelijk. Soms zijn twee talen grotendeels verstaanbaar, maar worden zij vanwege historische of politieke redenen als afzonderlijke talen beschouwd. In andere gevallen zijn twee dialecten nauwelijks onderling verstaanbaar, terwijl zij officieel toch tot dezelfde taal behoren. Daarom spelen naast taalkundige ook culturele, historische en politieke factoren een rol bij de indeling van talen. De bekende uitspraak onder taalkundigen luidt dan ook:
Een taal is een dialect met een leger en een marine.
(“A language is a dialect with an army and a navy.”, citaat wordt toegeschreven aan Max Weinreich)
Dialectcontinuüms
Taalverandering verloopt meestal geleidelijk. In veel gebieden ontstond vroeger een dialectcontinuüm: een reeks dialecten waarbij iedere buurplaats verstaanbaar was voor de volgende, terwijl de uitersten nauwelijks nog met elkaar konden communiceren.
Historisch vormden bijvoorbeeld het Nederlands en het Duits een vrijwel aaneengesloten dialectgebied. Ook tussen het Frans, Spaans en Italiaans bestonden geleidelijke overgangen. Door nationale standaardtalen, onderwijs, massamedia en verbeterde mobiliteit zijn veel van deze overgangsgebieden tegenwoordig minder duidelijk zichtbaar.
Isoglossen
Om dialecten te onderzoeken brengen sociolinguïsten taalverschijnselen in kaart. De geografische grens waar een bepaald taalverschijnsel verandert, heet een isoglosse. Zo kan zichtbaar worden waar een bepaalde uitspraak, een woord of een grammaticale vorm voorkomt.