Wat is pragmatiek?
Wat bedoelt een spreker in een concrete situatie?
Pragmatiek onderzoekt hoe mensen taal gebruiken en begrijpen. De situatie helpt bepalen wat iemand met een uiting doet of bedoelt.
Doel: begrijpen dat de bedoeling van een spreker afhangt van de situatie.
Leerdoel: je kunt bij een eenvoudige uiting onderscheid maken tussen wat letterlijk wordt gezegd en wat waarschijnlijk wordt bedoeld.
📖Lees
Pragmatiek onderzoekt hoe taalgebruik in een situatie bijdraagt aan wat mensen begrijpen.
Meer weten: woorden die naar de situatie verwijzen
Woorden als ik, hier, nu en morgen krijgen hun precieze verwijzing vanuit de situatie. De taalkundige vakterm hiervoor is deixis.
👀Bekijk
Dezelfde zin kan in verschillende situaties iets anders doen.
| Situatie bij ‘Het is koud hier’ | Mogelijke functie |
|---|---|
| Iemand bekijkt een thermometer. | mededeling |
| Het raam staat open. | indirect verzoek om het raam te sluiten |
| De verwarming staat uit. | voorstel om haar aan te zetten |
De situatie maakt een interpretatie aannemelijk, maar bewijst niet met zekerheid wat iemand dacht.
🧠Ontdek
Klik op een uiting.
Met woorden geven mensen niet alleen informatie: ze voeren ook handelingen uit.
Hoe werkt ironie?
Een leerling heeft geen boeken bij zich. De docent kijkt naar de lege tafel en zegt: Je bent weer goed voorbereid. De positieve uitspraak past niet bij de zichtbare situatie. Daardoor is een ironische interpretatie aannemelijk.
🔍Vergelijk
| Niveau | Vraag | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Semantiek | Wat betekent de zin? | De temperatuur is laag. |
| Pragmatiek | Wat kan de spreker ermee doen? | Indirect vragen om het raam te sluiten. |
| Reactie | Wat doet de luisteraar? | De luisteraar sluit het raam. |
Doe het raam dicht is direct. Kun je het raam dichtdoen? is indirect. Welke vorm passend of beleefd klinkt, hangt af van situatie, toon en relatie.
✏️Probeer
Vraag: ‘Ga je mee naar de film?’ – ‘Ik moet vanavond werken.’ Wat leidt de eerste spreker waarschijnlijk af?
Extra opdracht: wat betekent hier?
In Zet de doos hier neer verwijst hier naar een plaats die in de situatie wordt aangewezen. Het woord noemt niet altijd dezelfde plek.
🎧Multimedia en verdieping
Ontdek hoe iemand iets kan zeggen, maar door de situatie iets anders kan bedoelen.
Media-niveau: basis — vmbo-onderbouw
Kijkdoel: noteer één ironische uitspraak uit de video. Wat wordt letterlijk gezegd en wat wordt ermee bedoeld?
Luister hoe kleine woorden helpen om een gesprek soepel te laten verlopen.
Media-niveau: verdieping — vooral mbo
Luisterdoel: je hoeft niet alles te begrijpen. Let op wat sprekers met hè, oh en hmm doen: reageren ze, tonen ze begrip of houden ze het gesprek gaande?
Een eigen fragment met een neutrale, verzoekende en ironische uitspraak wordt later toegevoegd.
🚀Verder
Probeer een taalvraag
Bronnen bekijken
- What is pragmatics? – University of Sheffield
- Pragmatics – Stanford Encyclopedia of Philosophy
- J.L. Austin, How to Do Things with Words.
- George Yule, Pragmatics.